.

(GLO)- Cứ đến những ngày lễ lớn của đất nước, Tây Nguyên cũng vui tưng bừng như các tỉnh thành khác. Cô bác được nghỉ ngơi và tiếng cồng chiêng cũng vang lên, xôm tụ và rõ nhất là ở những nơi làm du lịch. Thì để phục vụ nhu cầu giải trí, thư giãn của du khách mà.

1. Với Tây Nguyên, việc đưa tiếng chiêng vào du lịch, thành “hàng hóa”, sản phẩm giải trí, sản phẩm du lịch là sự cần thiết để cải thiện đời sống bà con ở những vùng còn có cồng chiêng và thúc đẩy phát triển nền du lịch là thức thời hóa những giá trị văn hóa mà ta có.

 

Ảnh minh họa: Nguyễn Linh Vinh Quốc
Ảnh minh họa: Nguyễn Linh Vinh Quốc

Nhưng nói đến Tây Nguyên là nói đến giá trị “đại ngàn”, nói về không gian văn hóa cồng chiêng. Nó đại diện, chi phối và lớn đến nỗi dường như nhắc đến Tây Nguyên không thể có sự lựa chọn nào khác thế, cho dù ở thời đại nào, hoàn cảnh nào. Tinh thần ấy vang lên trong bối cảnh mà bên ngoài thực địa Tây Nguyên, bằng mắt thường ai cũng thấy nó không hề còn điệp trùng rừng, ngút ngàn nguyên sinh, thẳm sâu huyền thoại, mà đã là bạt ngàn cà phê, bạt ngàn cao su, mênh mông hồ tiêu, điều, bắp, đậu, cùng với làng xã mới.

Và tiếng chiêng dịch vụ du lịch được đánh lên, không từ nhu cầu riêng tư của bà con sơn nguyên ở các bon (làng), buôn vẫn cứ ít nhiều lay động được du khách. Vì với khách du lịch thường thì chỉ là sự thỏa mãn, vui mắt, vui tai, lạ hơn những thứ văn nghệ giải trí ở Sài Gòn, Hà Nội, Quy Nhơn, Đà Nẵng là được, đủ. Du khách nào cũng nghe được tiếng chiêng, cũng thấy vui mắt trước các vũ điệu sơn cước. Nhưng không phải ai cũng biết tiếng chiêng là thông điệp của bà con sơn cước khi dùng nó để “trò chuyện” với trời đất, giao tiếp với thần linh. Và để diễn ra sự giao tiếp đó phải cần vật chủ, rừng, cùng hệ thống giá trị sinh ra theo rừng.

Mỗi khi tiếng cồng chiêng không từ sự trao đổi chất của bà con sơn cước, nhu cầu tâm hồn, vang lên khiến những ai hiểu về nó cứ ray rứt cho tiếng chiêng sự thật trước không gian sinh nở ra nó. Ngày nay, gần 450.000 ha cà phê của vùng mỗi năm đã đưa về 3,5 tỷ USD, cùng hàng trăm ngàn ha hồ tiêu, cao su… đưa thêm về vài tỷ USD nữa nên niềm vui vật chất lớn. Nhưng có cái gì đó hao mòn, mất mát về tinh thần, không gian văn hóa đặc trưng của xứ sở. Trước kia, mỗi năm Tây Nguyên mất trên trăm ngàn ha rừng nguyên sinh. Cho đến những năm gần đây cũng mất thêm mỗi năm ít nhất 2 vạn ha rừng tự nhiên.

Quy hoạch cây trồng nào cũng vỡ quy hoạch, mất kiểm soát, thậm chí gọi đúng tên phải là “rơi” tự do. Chính bão lực của những cây trồng đó đã xua đi những cánh rừng nguyên sinh của Tây Nguyên, mà nói như Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc hồi tháng 3-2017 ở Đak Lak là: “…Hàng chục cái thủy điện xây dựng cũng đã làm suối cạn, sông khô” và năm trước đó nữa ở Gia Lai, ông đã ra lệnh: “Đóng cửa rừng!”. Rừng là sinh mạng cho văn hóa Tây Nguyên lẫn không gian sinh tồn của cộng đồng dân cư và cả sự an toàn cho miền xuôi, cũng như sự ổn định chính trị, xã hội cho Tây Nguyên. Tất cả có được từ rừng. Những gì diễn ra không khoa học, hài hòa, vênh lệch, tắc trách, bất cập mấy chục năm qua là một cuộc đổi chác nghiệt ngã.

2. Tiếng cồng tiếng chiêng mà khi nói về Tây Nguyên ai cũng biết ấy chỉ “sống” đúng nghĩa, thiêng, thật, bền khi nó được đánh lên trong không gian của rừng, con người được đối thoại trực tiếp với rừng. Tây Nguyên quý báu, huyền thoại là ở chỗ này. Nhưng giờ đây, những lễ hội đó, tiếng cồng tiếng chiêng đó đã vắng bóng dần trong đời sống thật của cộng đồng ở các bon, buôn, plei… Nói sáng rõ hơn, nó xuất hiện thường trong các  tour du lịch, điểm dịch vụ du lịch hay các chương trình sân khấu hóa, lên “kịch bản”.

Không phải ngẫu nhiên mà hơn 10 năm trước, UNESCO sâu sắc khi công nhận “Không gian văn hóa cồng chiêng” là di sản phi vật thể của nhân loại, chứ không phải là chiếc cồng, chiếc chiêng, nhạc cụ, tiếng chiêng, việc biểu diễn nó. Họ thừa nhận nó ở cái bao trùm, giá trị tích hợp, đi cùng, không có sự tách rẽ ra. Rừng không còn thì không gian di sản đó trú ở đâu (!?).

Bỗng một ngày tôi le lói hy vọng vào sự hồi sinh của không gian văn hóa cồng chiêng, vào năm ngoái, khi Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đặt ra vấn đề phát triển mới cho Tây Nguyên: “Phải làm cho hồi sinh trở lại vẻ đẹp đại ngàn” và ông dùng từ “Tội ác” để chỉ những hành động phá rừng. Năm ngoái, chính ông đã ra lệnh đóng cửa rừng toàn Tây Nguyên.

Tây Nguyên đang là mái nhà của Đông Dương, là lá phổi xanh, tấm áo tự nhiên và là nơi tạo ra nguồn nước để cân bằng, che chở và nuôi dưỡng cho đồng loại mình ở dọc Duyên hải miền Trung, TP. Hồ Chí Minh và cả miền Tây Nam bộ. Và bằng cái nhìn thực dụng cho tương lai, Tây Nguyên là “của để dành” cho đất nước, giữa thời buổi biến đổi khí hậu.

Giá trị cao cả của “đại ngàn” đang thách thức lương tâm và sự tận tình của chúng ta, mà trước hết cho cộng đồng gắn bó máu thịt, ngàn đời ở đó. Những lúc thế này, tiếng vọng của sử thi Đam San từ trong mù xa lại vang lên thứ ký ức đại ngàn của xứ sở: “Đánh cho tiếng chiêng vượt qua nhà sàn vang xuống đất. Đánh cho tiếng chiêng vượt qua mái nhà vọng lên trời và lan ra khắp cả xứ. Hãy đánh cho đến lúc voi và tê giác phải lắng nghe mà quên cho con bú. Đánh cho ếch nhái và dế cũng phải lắng nghe mà không kêu nữa…”.

Krajan Bri

.