Trồng sâm trên núi Ngọc Linh
Cập nhật lúc 17:30, Thứ Sáu, 03/09/2010 (GMT+7)
Bây giờ thì sâm Ngọc Linh đã thực sự… quý như sâm, đã trở thành “của hiếm” ngay trên mảnh đất sản sinh ra nó… Giữ và nhân giống sâm Ngọc Linh để chuyển giao cho đồng bào dân tộc thiểu số- một công việc được ví như “ngậm ngải” của tám con người trên đỉnh núi quanh năm mây phủ…
Tản mạn trên đường lên “chốt”
…Cơn mưa dữ do ảnh hưởng bão số 3 đã làm đường lên núi bị cắt đoạn. Đành phải bỏ lại chiếc Uoát dưới chân dốc. “Chỉ 6 cây số nhưng cũng phải mất 2 tiếng đi bộ. Chúng ta đang lên chốn tiên đấy- Nguyễn Mạy- Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Giống sâm Ngọc Linh nói vui.
Gọi là “Trung tâm” nghe có vẻ bề thế, thực ra nó là một vườn ươm giống. Ở đây anh em vẫn quen gọi là “chốt sâm”. Từ “chốt” gợi nên một cái gì cẩn trọng, nghiêm mật quá? Mạy cười: “Đúng thế, các anh là một trong số ít người được ưu tiên tới nơi này”.
 |
| Sâm Ngọc Linh và vườn ươm giống sâm trên núi Ngọc Linh. Ảnh: N.T |
Tôi không biết mình đã đi được bao lâu nhưng hai đầu gối đã bắt đầu cứng lại. Để thoát sự bức bối, tôi quay sang hỏi chuyện sâm… Theo tài liệu chính thức thì sâm Ngọc Linh được bộ đội ta phát hiện khoảng vào năm 1973. Thực ra thì trước đó đồng bào dân tộc thiểu số nơi này đã sử dụng từ lâu. Họ đặt tên là cây “thuốc giấu”. Qua thực tế chữa bệnh cho thương- bệnh binh và những nghiên cứu khoa học bước đầu đã có thể kết luận sâm Ngọc Linh là một dược liệu quý. Người ta xếp sâm Ngọc Linh cùng sâm Triều Tiên, sâm Mỹ là ba loại sâm tốt nhất thế giới. Thế nhưng năm 1984 lên Đak Glei công tác, ra chợ tôi vẫn thấy đồng bào dân tộc thiểu số gùi từng gùi đi bán như… khoai lang. Một ký lô sâm đủ tuổi chỉ khoảng hơn 1.000 đồng. Mà người ta còn dùng với tâm lý bán tin bán nghi, sắc lên uống như nước chè… Bây giờ thì ngay tại thị trấn Tu Mơ Rông này, muốn mua sâm Ngọc Linh cũng chẳng dễ.
Sáng nay sau khi thuê 20 ngàn đồng cho một anh xe thồ, tôi mới tìm được nơi bán. Cô bán hàng không đôi hồi “hét” 50 triệu đồng một ký lô khô; tươi 15 triệu đồng! Ấy là còn chưa biết sâm non già thế nào… Với cái giá như thế, mấy năm gần đây núi Ngọc Linh đã có không biết bao nhiêu đội quân tứ phương đổ đến săn lùng. Rồi thì nạn trộm cắp, mua bán sâm non- và gần đây lại rộ lên nạn sâm giả khiến sâm Ngọc Linh “mất uy” và cơ hồ tuyệt giống. Trước tình hình đó, năm 2005 Chính phủ đã quyết định cho thực hiện dự án “Bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh có sự tham gia của cộng đồng” kéo dài đến năm 2014 với tổng kinh phí 9,8 tỷ đồng.
“Ngậm ngải” trồng sâm
…Xế chiều chúng tôi mới kéo được đôi chân rã rượi tới “chốt sâm”.
Gọi “chốt” cho xứng với sự cẩn trọng của nó kể cũng phải. Tôi đứng ngắm toàn bộ khu vực: Một hàng lưới B40 chạy ngoắt ngoéo dưới những tầng cây cổ thụ. Cứ vài mét lại được treo một bóng điện… Thấy tôi định bước ra vườn, Mai Ngọc Tiến- Tổ trưởng vội níu lại: “Để em dẫn anh đi. Trong vườn đầy bẫy và hố chông, nguy hiểm đấy”.
Những loại cây quý dường như bao giờ cũng có một sự khác biệt nào đó. Vào khoảng tháng 3 từ rễ củ dưới đất, sâm Ngọc Linh đâm lên một cuống lá rồi tỏa ra bốn cánh đều nhau hình chân vịt. Vài tháng sau từ đỉnh cuống nhô lên một chùm hoa vàng nhạt, tỏa hương thơm mỡ màng. Mỗi năm sâm chỉ ra được một đốt và mỗi đốt chỉ duy nhất một lá đó… Đến tháng 8 khi hạt chín thì lá cũng lụi dần và sâm chuyển sang thời kỳ “ngủ đông”, cho đến sang năm mới lại bắt đầu một chu kỳ sinh trưởng mới.
Sâm Ngọc Linh có thể nhân giống bằng củ và hạt. Ở đây người ta sử dụng chủ yếu là hạt. Mỗi năm sâm chỉ có mỗi đốt mới trong khi một chùm hoa có thể thu được 17-18 hạt. Không cần xử lý, ngay sau khi hạt chín là gieo luôn xuống đất. Ra thì giống sâm không khó mấy. Cái khó là bảo vệ và chăm sóc. Sâm Ngọc Linh rất nhiều địch hại. Nhím, sóc, dúi, tê tê… là những loài thú rất khoái thứ củ bổ dưỡng này. Còn các loài chim thì lại rất khoái ăn hạt. Chống thú, lưới sắt phải chôn sâu xuống đất 40 phân; còn với chim, khi sâm ra hoa người ta phải chụp ngay cho nó một chiếc giỏ đan bằng mây để bảo vệ… Đất rừng Ngọc Linh mênh mông là thế nhưng không phải nơi nào cũng trồng được sâm. Ngoài sự đảm bảo độ cao, đất phải có tầng mùn dày, chỉ tiếp nhận ánh nắng từ 30% đến 40%. Để đảm bảo tính chất tự nhiên, việc làm đất, chăm sóc, tất cả đều bằng thủ công, đặc biệt là không được bón bất kỳ một loại phân gì, kể cả phân hữu cơ. Để thúc đẩy tăng trưởng, người ta kiếm mùn lá cây trong rừng bóp vụn rồi rải đều trên mặt luống.
Có lẽ bởi “sống lâu như sâm” mà thời gian ở đây có cảm giác trôi đi rất chậm. Hạt sâm gieo xuống đất, phải đợi đến 5 tháng mới nhú mầm. Một năm chỉ có 6 tháng được thấy sâm hiển hiện trên mặt đất. Nhưng dù bất kể mùa nào thì 8 anh em trên chốt sâm đều phải trực 24/24. Mọi động tác công việc đều “nâng như nâng trứng, hứng như hứng… sâm”. Cuộc sống của họ ngưng đọng trong một quang cảnh, một hợp âm quen thuộc của đại ngàn… Có lẽ chỉ những chàng trai lớn lên từ cái nôi của rừng như họ (trừ tổ trưởng, tất cả đều là người Sê Đăng) mới đủ kiên nhẫn “ngậm ngải” trồng sâm…
Bao giờ cho đến… 2014 (?)
…Tôi ngậm rất lâu để thưởng thức cái vị đắng đặc trưng xa rồi mới gặp. Rượu sâm Ngọc Linh nhắm với thịt rừng, có cảm giác như từng mạch máu nhỏ đều dãn nở sau một ngày luồn rừng mệt nhọc. Chuyện loanh quanh rồi lại quay về với sâm. Chủ tịch UBND huyện Vũ Hữu Tuấn nói rằng Tu Mơ Rông hiện đang là một trong những huyện nghèo nhất nước (tỷ lệ đói nghèo hơn 70%). Thiên nhiên phú cho cây sâm, huyện đã nhìn như một cứu cánh. Chưa có điều kiện khảo sát nhưng diện tích rừng trồng được sâm ước khoảng 3.000 ha.
Nghị quyết của Đảng bộ huyện phấn đấu đến cuối năm 2010 sẽ tăng diện tích sâm hiện có lên 7-10 ha. Đồng bào dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể sống bằng nghề trồng sâm, bởi thực tế cho thấy làng Lạc Bông (xã Ngọc Linh) trồng sâm nhờ sự giúp đỡ của dự án đã có cuộc sống khá lên. Tuy nhiên từ thực tế đến ước muốn còn là một khoảng cách dài. Diện tích sâm toàn huyện gộp lại hiện chưa tới 5 ha nên rất khó khăn về cây giống. Nhân theo kiểu tự nhiên, năm nào được mùa Trung tâm cũng chỉ xuất được hơn 1.500 cây. Như năm vừa qua, Trung tâm được giao chỉ tiêu trồng mới 3 ha nhưng chỉ đạt 5 sào. Cứ thế mà suy thì chỉ tiêu từ năm 2008 đến năm 2014 phải sản xuất cho được trên 11.000 cây giống để chuyển giao kỹ thuật cho 1.000 hộ dân xem ra là việc… đếm cua trong lỗ. Phải cần đến một trung tâm nhân giống theo phương pháp cấy mô thì mới khả dĩ. Nhưng xem ra việc này còn quá xa vời…
Giống cũng đã là chuyện khó, và cái khó không kém nữa là vốn. Đầu tư cho 1 ha sâm trong 7 năm phải cần đến 1 tỷ đồng. Đối với người dân bản địa thì đây là một con số khổng lồ. Tuy nhiên sau cái khó lại ló ra những con số rất hấp dẫn… Theo tính toán của ông Tống Đức Đại- một “đại gia” ở đây đang lăm le đầu tư vốn trồng sâm thì chỉ cần bán giống, thì mỗi ha hàng năm cũng đã thu lãi hàng chục triệu đồng (mỗi cây sâm giống giá hiện tại hơn 20.000 đồng; hạt 3.000 đồng). Sau 7 năm tổng thu có thể đạt lãi 4-5 tỷ đồng- một sự đầu tư siêu lợi nhuận! Có lẽ sự tính toán của ông Đại là có lý nên hiện cũng đã có vài ba “nhà” đang hưởng ứng đầu tư. Hy vọng lời mời gọi của huyện sẽ là một giải pháp…
Sâm Ngọc Linh sẽ trở thành một thương hiệu trên thị trường thế giới. Còn bao nhiêu là sự khó khăn phía trước nhưng chắc chắn không phải là một mơ ước xa vời… Mở phiến hoa ép vào cuốn sổ, tôi có cảm giác trong mùi hương thoang thoảng của nó mang theo bao nhiêu là sương khói tháng năm…
Ngọc Tấn
.