Tại các tỉnh vùng Tây Nguyên, hiện tại có đến hàng trăm doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác đá các loại như: Đá trang trí, đá granit, đá xây dựng... Trong số này có rất nhiều doanh nghiệp tổ chức khai thác hết sức thiếu trách nhiệm, gây ảnh hưởng xấu đến môi trường và đời sống của người dân trong vùng.

Móc ruột của… đất

Có thể nói, việc khai thác, chế biến và tiêu thụ đá (kể cả tiêu thụ nội địa lẫn xuất khẩu) đã đưa đến một nguồn lợi không nhỏ cho nhiều tổ chức, cá nhân đứng ra khai thác. Chính vì vậy mà có không ít tổ chức, cá nhân đua nhau làm thủ tục để được cấp phép khai thác đá. Thậm chí, số khai thác chui (không có giấy phép) cũng không phải là ít trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên. Việc cấp phép ồ ạt, khai thác bừa bãi và thiếu trách nhiệm đã dẫn đến một hệ lụy tất yếu: Gây tác động xấu đến môi trường tự nhiên và đời sống nhân dân trong vùng.

Quang cảnh một góc vùng khai thác đá. Ảnh: Lê Anh

Tại tỉnh Đak Lak, chỉ riêng “huyện du lịch” Buôn Đôn đã có đến 8 tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác đá (chưa kể số khai thác chui- khai thác không phép). Riêng Công ty TNHH Xây dựng và Dịch vụ Hoàng Phát là đơn vị thuê diện tích khai thác lớn nhất: 48.068 m2 tại xã Ea Bar. Lãnh đạo huyện Buôn Đôn nhiều phen phải “đau đầu” bởi việc tổ chức khai thác đá ở đây luôn nảy sinh những vấn đề phức tạp. Điển hình là việc tranh chấp, gây khó khăn đối với doanh nghiệp của bà con trong vùng vì họ cho rằng, việc đền bù diện tích đất bị thu hồi để cấp cho doanh nghiệp là chưa thỏa đáng.

Còn ở Gia Lai, toàn tỉnh có 63 doanh nghiệp được cấp phép khai thác đá. Kết quả kiểm tra mới đây của Đoàn kiểm tra liên ngành tỉnh Gia Lai cho thấy: Kiểm tra 45/63 doanh nghiệp được cấp phép, thì có đến 11 doanh nghiệp chưa chấp hành việc đăng ký cam kết bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản. Các doanh nghiệp đã thực hiện việc bổ nhiệm Giám đốc điều hành mỏ, nhưng chưa đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của Luật Khoáng sản và Nghị định 160/2005/NĐ-CP. Tại thời điểm kiểm tra (tháng 6-2009), có 5 doanh nghiệp chưa ký quỹ phục hồi môi trường. Có 14 doanh nghiệp chưa đóng tiền thuê đất…

Việc thành lập ồ ạt các doanh nghiệp khai thác đá, cộng với số khai thác chui đã dẫn đến việc các tổ chức, cá nhân thi nhau “móc ruột” của đất, của rừng để lấy đá, bất chấp những hậu họa về sau. Tại địa bàn 2 thôn Ring 1 và Ring 2 (xã Hbông, huyện Chư Sê), có nhiều khu rừng bị đào bới không thương tiếc, ngổn ngang những thân gỗ bị đánh bật gốc, những tảng đá khổng lồ nằm ngổn ngang, đè cả lên thân cây rừng…

Khó khăn trên… đá

Cũng tại 2 thôn Ring  nói trên, trong vai người đi tìm mua đất để mở mỏ khai thác đá, sau những cái nhìn e dè, cảnh giác của bà con nơi đây, chúng tôi đã đón nhận không ít cái gật đầu đồng ý bán đất của họ. Đây là những khu rừng Nhà nước giao cho bà con quản lý- bảo vệ sau khi xác định ba loại rừng. Đây là khu có nhiều đá lộ thiên nên bà con xin phép chính quyền cho dọn đá để tiện việc canh tác bằng cách: Thuê người khác đến “dọn” để rồi dần dần, bà con bán hẳn khu đất ấy cho họ.

Công nhân khai thác đá ở công trường. Ảnh: N.N

Phó Chủ tịch UBND huyện Kông Chro- ông Phan Minh Trung, cho biết: Nguồn lợi lớn nhất của huyện được nhiều người quan tâm, đó là nguồn đá bazan. Vì lợi nhuận khá hấp dẫn nên không ít tổ chức, cá nhân xin được cấp phép khai thác. Đơn vị đầu tiên có được giấy phép khai thác đá bazan ở xã Kông Yang là Doanh nghiệp tư nhân Phương Khanh (năm 2000). Đến nay, đã có khoảng 10 tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác đá (tất nhiên cũng có không ít đối tượng khai thác chui). Các khoản thu như thuế tài nguyên, lệ phí môi trường, thuế thu nhập doanh nghiệp,… năm cao nhất (năm 2007), huyện này cũng chỉ thu được… trên 1 tỉ đồng!

Ông Vũ Văn Tĩnh- Phó Chủ tịch UBND xã Kông Yang, huyện Kông Chro cho biết: Cả xã có 10 thôn-   làng, nhưng đá chỉ tập trung ở thôn 2 và thôn 4. Toàn huyện có 10 tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác đá thì đã có 9  doanh nghiệp, cá nhân đứng chân trên địa bàn xã Kông Yang. Tuy nhiên cả xã cũng chỉ có vỏn vẹn 10 người được nhận vào làm lao động thường xuyên cho các doanh nghiệp này; số lao động được nhận vào làm công nhật (làm việc theo thời vụ, mỗi năm khoảng 7 tháng có việc làm) cũng không nhiều. Ông Tĩnh cũng thừa nhận: Các doanh nghiệp khai thác đá trên địa bàn xã chưa thật sự có trách nhiệm với địa phương, có chăng thì thi thoảng cũng chỉ là… một ít đóng góp vào Quỹ đền ơn đáp nghĩa. Năm 2008, cả 9 doanh nghiệp này đóng góp cho xã được khoảng 80 triệu đồng (gọi là tiền cam kết tự nguyện hỗ trợ). Số tiền này, xã dùng vào việc làm sân UBND xã.

Trong khi các doanh nghiệp ồ ạt “móc ruột” của rừng, của đất để khai thác đá, kiếm tìm lợi nhuận thì người dân sống trên những vỉa đá giàu có ấy lại đang phải sống một cuộc sống hết sức khó khăn bởi đất xấu, canh tác không hiệu quả mà lại không được hưởng lợi gì từ những vỉa đá trên.

Trần Đăng Lâm