Trụ sở của Nông trường Thống Nhất- nông trường kỳ cựu nhất của Công ty Cao su Chư Prông được đặt trong văn phòng Giám đốc của Nông trường Chư Prông xưa. Biết bao sự kiện trong buổi đầu gian khó đã diễn ra tại căn nhà này. Với riêng tôi cũng đã có một kỷ niệm khó quên...

Vào một đêm mưa gió tầm tã- đâu như sau ngày thành lập nông trường độ một, hai năm- chúng tôi gồm mấy anh em làm báo địa phương và mấy vị lãnh đạo ngồi uống rượu. Rượu ấy chắc chẳng ai ngờ tới: Nó là mít chín ủ với men rồi vắt ra. Và mồi- ấy là... mối rang. Tôi chưa bao giờ được thưởng thức một tiệc rượu kỳ lạ như vậy. Mà lạ, “rượu” ấy cũng say. Một cảm giác nhè nhẹ, lâng lâng rất dễ chịu. “Tiệc” kéo dài gần nửa đêm. Chịu nhập cuộc với một sự thân tình hết mình như thế, hôm đó chúng tôi đã được các vị thổ lộ cho nghe những khó khăn gần như là bi đát của nông trường...

Hướng kỹ thuật cạo mủ cao su. Ảnh: Đức Thụy

Có mặt trên vùng đất mới chỉ hơn một năm sau ngày giải phóng, nông trường cao su Chư Prông là đơn vị kinh tế tiên phong số 1 ở Gia Lai- Kon Tum. Hơn ba ngàn con người bắt đầu cuộc sống gần như từ một con số không. Nhà cất lên chưa ấm hơi người, sốt rét đã trỗi lên hoành hành. Hiểm họa kẻ thù để lại trong đất cũng trồi lên tác quái. Những dòng máu đã đổ trên triền đất đỏ. Rồi FULRO quấy nhiễu... Nông trường thuộc tỉnh, vốn đầu tư không kham nổi. Công nhân vài tháng liền không lương là chuyện thường. Con đường hiện tại chưa có ánh sáng thì tương lai rồi sẽ về đâu? Không ít người chẳng cần một sự dằn vặt. Họ chọn câu trả lời đơn giản là trốn khỏi cuộc sống mà họ cho là vô vọng này. Quần chúng bỏ về, đảng viên cũng có người bỏ về. Hơn ba ngàn con người ra đi hăm hở lúc đầu bỏ về gần nửa. Về, về... cái điệp khúc ấy nghe như khẩu lệnh ngầm của một thế trận đang vỡ. Chìa khóa để phá thế trận này chắc chắn là không thể bằng liệu pháp mệnh lệnh hay thuyết phục suông, vậy nó phải bắt đầu bằng cái gì?

Bữa rượu đang vui thoắt chuyển sang không khí trầm lắng đến nặng nề. Chúng tôi ai cũng muốn lảng ra trước câu trả lời không phải của mình mà lại quá sức mình. Bên ngoài những cơn gió đuổi nhau dồn dập, chốc chốc lại hú lên man dại như cả ngàn thanh quất đang hoa tít trên không...

Chỉ mới mấy năm không qua lối cầu Ia Drăng, tôi đã không khỏi ngạc nhiên. Con dốc lổn nhổn ngập trong bụi đỏ mới cách đây mấy năm giờ đã hóa phố. Con đường qua Bình Giáo năm nào là một con mương sâu hoắm giờ phẳng lì giữa hai bức tường cao su mát rượi. Từ đỉnh đồi phóng tầm mắt ra bốn phía thảy đều ngằn ngặt một chân trời cao su. Ngày xưa đất này là khu vực sân bay dã chiến của Mỹ. Chất độc hóa học đã đầu độc mảnh đất này đến mức "cỏ mỹ" cũng chỉ sống vặt vẹo trong mấy tháng mùa mưa để sau đó là mênh mang một màu đất chết. Vậy mà bây giờ nó đã trở thành đất vàng. Năng suất mủ ở đây vào hàng cao nhất Công ty. Thu nhập bình quân đầu người của công nhân đã đạt 3,3 triệu đồng/tháng. Người thu nhập cao nhất- kể cả tiền thưởng đạt đến 70 triệu đồng/năm... Cuộc sống đã vượt lên quá bao điều tôi nghĩ. Cái thói quen tư duy bằng những con số khô cứng đã khiến tôi quên mất rằng chúng chỉ là cái biểu đạt. Giá trị đích thực của cuộc sống chính là nơi bắt đầu…

Vườn cây của công ty

Tôi lặng lẽ một mình phóng xe về Nông trường Đoàn Kết...

Ở làng Quen Grai có một con người khá đặc biệt- đó là ông Puih Blang. Thời chống Mỹ, ông là Xã đội trưởng- chính là người đã đưa người anh hùng nhỏ tuổi Kpă Kơlơng vào du kích. Một chiều mưa tầm tã, tôi đã tìm đến nhà ông để bòn chút tư liệu cho bài báo tết. Câu chuyện về Kơlơng hôm đó hóa ra chỉ chiếm một dung lượng nhỏ. Phần lớn thời gian tôi đã phải nghe nỗi lòng đau đáu của một con người bom đạn kẻ thù không ngại mà bất lực trước nỗi khổ cực của dân làng. Thắng Mỹ hơn hai chục năm rồi mà sao làng ông- chỉ mỗi mong ước giản dị là có đủ cơm ăn vẫn mỗi lúc mỗi xa vời. Hạt lúa của ông bà sao cứ như biết chạy. Mới tuốt lúa chưa đầy tháng, làng đã có người đói rồi. Hạt lúa chạy về đâu, Puih Blang biết lắm. Cái áo, cái quần, thậm chí đến chiếc kẹo, cái bánh cho con cũng lúa. Mà hạt lúa thì mỗi lúc một gầy. Nắng gió bao đời đã vắt kiệt đất. Hạt lúa chạy đi, cái xấu theo đến. Án phạt vạ càng nhiều mà ai cũng mừng (ấy là cái cớ ngồi với nhau cho quên nỗi buồn. Biết mình, biết làng mỗi ngày càng bị dắt sâu vào chỗ tối mà không ai nghĩ được lối ra...).

Có thể nào tin được đây từng là một ngôi làng đói rét, lạc hậu đến xót xa? Những căn nhà tôn sùm sụp rỉ rét, đen sì muội khói; những túp lều tranh trơ xương vì gió thốc đã được thay hầu hết bằng những ngôi nhà gạch. Những lối đi khúc khuỷu, ngập ngụa phân trâu bò đã được kẻ ô lại bằng những con đường phẳng phiu, sạch sẽ. Vắng ngắt. Tìm mãi tôi mới gặp một người đàn ông đang trùm chăn sưởi nắng trước hiên nhà. “Hôm nay sao làng vắng thế?”- “Ra vườn cao su hết rồi. Muốn gặp ai thì phải chờ tối. Có phải như ngày trước đâu !”.

Một nếp nghĩ, nếp làm theo kiểu công nghiệp đã đến với họ mà cái giá là cuộc đổi thay đó... Tôi thong thả nổ máy xe và nghĩ tới một nơi cần đến- đó là làng Xom. Lý do tìm đến ấy là sự thức dậy của một kỷ niệm khá hài... Hồi năm 1985 do kiếm được chiếc máy ảnh cà tàng, tôi thường hay la cà vào các làng đồng bào dân tộc thiểu số chụp ảnh dạo. Hôm đó lang thang thế nào tôi lần đến tận làng Xom. Một nhóm thanh niên yêu cầu chụp ảnh cho họ. Tôi đồng ý với điều kiện phải trả bằng tiền (hồi đó ảnh được trả công bằng gạo, hiếm hoi lắm mới được tiền). Cả nhóm thầm thì trao đổi với nhau một lúc rồi họ đưa cho tôi 12 đồng… Ảnh mỗi tấm một đồng sao lại đưa nhiều thế? Tôi được một trận cười tức ruột khi vỡ lẽ: Thì ra lâu nay họ bị lừa. Có một tay thợ ảnh ngoài huyện vẫn vào đây chụp dạo. Y không tính kiểu ăn tiền mà... tính người ăn tiền. Cứ một kiểu 1 người thì lấy 1 đồng, năm người thì 5 đồng. Y bịp: Chụp nhiều người khó hơn một người. Và họ đều tin là thật!

Mà đó là làng của ông Kpă El- lúc đó là Trưởng ban Dân vận Tỉnh ủy. Ông El về thấy dân làng đói nghèo, lạc hậu quá đã yêu cầu Công ty đưa bằng được làng ông vào công nhân. Tính ra cũng hơn chục năm rồi...

Ảnh: Đức Thụy

Năm 1998- thời điểm Công ty đã đứng trên thế vững vàng, chúng tôi ai cũng muốn viết một cái gì đó để ca ngợi sự vượt lên kỳ diệu này. Anh Phan Sĩ Bình- bấy giờ đang là Phó Giám đốc Công ty cười bảo: -Các ông chớ có quan trọng hóa. Mỗi thời mỗi cảnh chứ bọn mình đâu có cái tài “thương hải tang điền”!

Tất nhiên là chúng tôi đều hiểu đấy là sự khiêm tốn... Công ty Cao su Chư Prông có một đội ngũ cán bộ lãnh đạo có lẽ không một đơn vị kinh tế nào ở Tây Nguyên có được- ấy là một đội ngũ trưởng thành từ gian khổ, trung thành tuyệt đối với con đường mình đã chọn. Đặc trưng ấy như một nét văn hoá tạo thành một động lực để Công ty có được cơ đồ ngày nay...

Trên đường về trụ sở Công ty, tôi không theo con đường cũ mà bất thần rẽ ngang vào một lô cao su. Tự dưng thấy mình cần một sự tĩnh lặng. Lô cao su này hình như thuộc địa bàn Đội 4. Ngày xưa đây là cánh rừng chi chít những hố đào củ mài của đồng bào dân tộc thiểu số mỗi mùa giáp hạt. Nhìn những thân cây đều tăm tắp, tôi biết nó được trồng vào khoảng thời gian nào... Ngắm những tảng lá non mỡ màng xuộm lên trong nắng quái, tôi lẩn thẩn cào móng tay vào vết cạo. Những dòng nhựa li ti lập tức ứa ra...

Chế biến mủ cao su xuất khẩu. Ảnh: Đức Thụy

Cây đang lắng tiếng gọi mùa hay tiếng trở mùa từ đất? Với tôi, hình như cây đang lắng tiếng trở mùa... Thấm thoắt vậy mà đã hơn 30 mùa cây trút lá. Mỗi một vòng vân cây là mỗi ngấn mồ hôi và cả máu kết tinh nên. Đất vô tri từ thuở mới in ngần nhát cuốc đã hóa đất thiêng. Phải, ở đâu trên Cao nguyên đã có một miền đất như Chư Prông này... Một chút giả tưởng rằng nếu bất chợt một sáng mai thức dậy mà những vầng xanh cao su kia bỗng dưng biến mất thì cả thị trấn này, cả huyện này rồi sẽ thế nào? Hẳn là chưa ai nghĩ đến điều giả tưởng ấy? Vậy thì có nên nhuốm chút tâm linh trong ý nghĩ này không, rằng sự tồn tại của cây cao su trên miền đất này chính là cõi lặng thầm của đất?

Tôi cầm chiếc lá đỏ rực bất chợt sa vào tay mình, lòng bâng khuâng tưởng như đang cầm trên tay tiếng vọng thì thầm của đất thiêng qua màu sương khói tháng năm...

Ngọc Tấn