Vượt hơn 60 km từ TP. Pleiku, chúng tôi đến làng Dăng, xã biên giới Ia O (Ia Grai) vào một buổi sáng mưa lất phất. Dù vậy, có một lý do thật đặc biệt khiến chúng tôi không muốn trì hoãn chuyến đi này: Đây là ngôi làng nhiều cồng chiêng nhất xã, xã nhiều cồng chiêng nhất huyện, huyện này lại nổi tiếng có nhiều cồng chiêng nhất tỉnh!

Thanh niên Bahnar dự hội cồng chiêng. Ảnh: Huy Tịnh

Đến làng nhiều cồng chiêng nhất Tây Nguyên

Tiếp chúng tôi tại nhà trong cái lạnh lẽo và ẩm ướt của mùa mưa Tây Nguyên, Ksor Phiếu-Trưởng thôn Dăng- tự hào cho biết, làng có đến 86 bộ cồng chiêng, trong đó có 2 bộ chiêng rất quý gọi là chiêng Pat được đúc bằng loại nguyên liệu cực kỳ quý hiếm là đồng đen. “Đây là loại chiêng quý nhất trong các loại chiêng quý”- Ksor Phiếu nói chắc như đinh đóng cột. Chưa kể hàng chục bộ chiêng khác cũng quý hiếm không kém được truyền từ đời này sang đời khác, có cả trăm năm tuổi.

“Chiêng Pat nghe có hay hơn chiêng thường không?”. “Có chớ, đánh nghe hay hơn nhiều chớ!”- nói rồi Ksor Phiếu dẫn chúng tôi sang nhà già Rơchăm Pem gần đấy, một trong 2 gia đình có chiêng Pat. Thấy chúng tôi đi cùng Trưởng thôn, già Pem, năm nay gần 70 tuổi, không ngần ngại vào kho lấy ra chiếc chiêng quý lâu nay được cất kỹ, chỉ dùng trong những dịp lễ lớn của làng. Chiếc chiêng đủ sức làm mọi người kinh ngạc vì đường kính xấp xỉ 60 cm, màu đen nâu rắn rỏi, nặng dễ đến cả chục kg. Thong thả ngồi bệt xuống trước cửa nhà, già Pem kể về “lịch sử” chiếc chiêng: Đây là chiếc chiêng của ama, amí (bố, mẹ) già mua từ lâu lắm rồi, nghe nói phải mua bằng mấy chục con trâu. Sau này, ama amí để lại cho em gái già, rồi khi bà này mất thì nó thuộc về đứa con gái của bà là Bleo. Sợ cháu trẻ người không giữ được chiêng quý, già bèn mua lại của Bleo chiếc chiêng này cách đây chừng 5 năm với cái giá “kỷ lục”: 4 trâu, 5 bò, ngoài ra còn cho cháu gái thêm 14 triệu đồng để xây nhà! Kể xong, già Pem đứng dậy cầm lấy chiếc dùi gõ vài tiếng thật nhẹ vào mặt chiêng. Thật kỳ lạ, chỉ bằng những cú gõ nhẹ, tiếng chiêng đã vang rền khắp khu vườn, lan tỏa mãi trong không gian như những vòng tròn đồng tâm không dứt. Già Pem cho biết, có người đã đánh tiếng mua chiếc chiêng này với giá hơn 200 triệu đồng nhưng già nhất định không bán. “Phải giữ lại để khi mình chết đi thì phải có cái chiêng này đánh cho mình chớ”- già Pem nói. Có đôi chút hiểu biết về văn hóa Tây Nguyên thì mới hiểu hết nỗi lòng của già Pem.

Một tiếng gõ nhẹ cũng đủ làm âm thanh cồng chiêng vang xa. Ảnh: Phương Duyên

Rời nhà già Pem, Ksor Phiếu dẫn chúng tôi sang nhà bà Ksor Byơih, hiện gia đình bà là một trong số những hộ còn giữ nhiều cồng chiêng nhất làng. Chị Ksor Hueo- con gái bà Byơih- miệng ngậm tẩu thuốc chẳng nói chẳng rằng leo thẳng một mạch và đu người lên xà nhà rồi thả mình xuống một cái kho hẹp phía bên trong, lần lượt chuyển ra mấy chiếc chiêng. Hỏi sao không làm cửa cho tiện ra vào mà phải leo trèo, chị Hueo cảnh giác nói: “Nếu làm cửa thì người ngoài sẽ biết nhà có cồng chiêng mà vào lấy trộm mất. Làng mình có nhiều nhà bị mất trộm cồng chiêng lắm”. Hiện nhà chị còn tới 6 bộ cồng chiêng, cá biệt có bộ có tới mười mấy chiếc, chủ yếu là chiêng đồng. Hỏi tuổi cồng chiêng thì chị không nhớ nổi, chỉ biết là đã có từ lâu lắm rồi, từ hồi ama amí chị còn chưa sinh ra. Mỗi khi làng có lễ hội như mừng được mùa hay Pơthi (bỏ mả), chị mới lấy chiêng ra cùng tham gia với làng.

Nơi “người chết không được nghe tiếng chiêng”...

Hôm sau, chúng tôi đến huyện Đak Đoa. Nếu Ia Grai dẫn đầu về số lượng cồng chiêng trong khu vực người Jrai (và cả toàn tỉnh) thì Đak Đoa lại là huyện có số làng “trắng” cồng chiêng nhiều nhất trong khu vực người Bahnar trên địa bàn tỉnh. Một cán bộ Phòng Văn hóa huyện cho biết, Đak Đoa có 2 xã hoàn toàn... không còn cồng chiêng là xã Trang và Ia Pết.

Bộ cồng chiêng duy nhất của xã Trang (Đak Đoa). Ảnh: Phương Duyên

Trao đổi với chúng tôi, anh Trịnh Nhân Nghĩa- cán bộ Văn hóa xã Trang- thừa nhận, cách đây chừng 10 năm xã vẫn còn cồng chiêng, còn bây giờ thì chẳng còn lấy một chiếc! Nguyên nhân có nhiều: Do nghèo đói mà bán đi, do thanh niên không hiểu hết giá trị cồng chiêng nên... thừa lúc bố mẹ đi rẫy bán lấy tiền uống rượu; ngoài ra, do một số thay đổi tín ngưỡng của đồng bào Bahnar nơi đây nên cồng chiêng cũng dần mất đi vị trí thượng tôn trong cộng đồng làng. Yốp- một người dân làng Ghè nói: “Cồng chiêng làng mình bán hết rồi, bán lâu rồi!”. Theo lời kể của Yốp, năm 2000, khi nhà ông Nip bán đi bộ chiêng cuối cùng của gia đình thì cũng là lúc làng Ghè không còn bộ chiêng nào. Yốp vẫn còn nhớ bộ chiêng này có tới hơn 20 chiếc, được ông Nip đem bán cho người mua đồng nát, cứ... cân ký lên rồi tính tiền. Từ đó đến nay, cồng chiêng trở thành những thanh âm rất xa vời, xa xỉ đối với làng Ghè và cả xã này. “Làng vắng tiếng cồng chiêng thì buồn lắm! Nhiều lúc người chết không được nghe tiếng cồng chiêng”- Yốp nói đầy luyến tiếc.

Đó là kết quả tất yếu của một ngôi làng vắng bặt tiếng cồng chiêng: Một đời sống văn hóa lặng lờ, tẻ ngắt! Năm 2005, tình cờ xã “bắt” được một tay buôn cồng chiêng đang chở một bộ chiêng gồm 20 chiếc ngang qua UBND xã. Theo như “khai nhận” của người này thì bộ chiêng được mua lại của một gia đình ở xã Bar Măih (Chư Sê). Đang lúc nhớ quá tiếng cồng chiêng, xã bèn mua lại bộ chiêng này để làng nào cần thì đến mượn về chơi, vì nhiều làng vẫn rất thích cồng chiêng nhưng không có khả năng mua lại bởi đó là cả một gia sản. Yốp cho biết, cách đây chừng nửa tháng, khi ông Blung ở làng Ghè mới mất, người làng cũng đội mưa đội gió chạy ra UBND xã để mượn bộ chiêng về phục vụ đám ma của ông.

Không riêng gì các làng của xã Trang, xã Ia Pết (Đak Đoa), nạn “chảy máu” cồng chiêng cũng là thực trạng chung của 224 làng trong toàn tỉnh (chiếm 18,8%). Trong khi đó, Festival Cồng chiêng Quốc tế Gia Lai- Việt Nam lần thứ I lại đang đến gần. Có lẽ Festival này sẽ mang đến một hy vọng mới, một giải pháp mới cho thực trạng nói trên?

Phương Duyên