Tôi hãy còn nhớ cái tết năm 1984. Khá nhiều cơ quan trong tỉnh được Công ty Cao su Mang Yang tặng “quà”. Quà ấy là tấm lịch một tờ in hình cô gái Bahnar, tay ôm bầu cao su đứng giữa khoảng đất mênh mông vừa cày vỡ… Thời bao cấp khó khăn có một tấm lịch để treo là quý, song ít ai quan tâm tấm lịch ấy có ý nghĩa gì. Biết rằng lại có một công ty cao su nữa ra đời ở Gia Lai- thế là đủ. Tết rồi, gạo thịt vẫn là thứ đáng quan tâm hơn…

Vườn cao su của Công ty Mang Yang. Ảnh: Đức Thanh

Mùa mưa năm ấy xuống Công ty công tác, tôi mới vỡ lẽ rằng chẳng phải ngẫu nhiên mà cụ Lê Khả Thinh- Giám đốc Công ty lúc ấy lại cho in ra lịch tấm ảnh trên… Cô gái Bahnar ấy là một trong 2 chị em trẻ nhất làng, đầu tiên trong làng xung phong vào công nhân cao su. Nhân tố ấy phải sử dụng để cổ động đồng bào dân tộc thiểu số. Cô gái ấy tên gì, ở làng nào bây giờ tôi cũng đã quên nhưng những ngày sau đó theo ông Phan Anh Tuấn (giờ ông là Giám đốc Công ty Cao su Kon Tum) vào các làng vận động đồng bào vào công nhân thì đến bây giờ tôi vẫn chưa quên… Làm cao su thời ấy chưa hơn bao nhiêu so làm rẫy, song điều quan trọng là tâm lý. Cái ám ảnh của cao su dinh điền bị kẻ xấu thổi phồng. Rồi tàn dư FULRO kích động. Rồi xung đột tập quán giữa công nhân người Kinh mới và đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ đã khiến việc vận động khó khăn hơn cả làm từ thiện. “Nhân” đã không hòa, “địa” lại không lợi. Chất độc hóa học Mỹ, nắng gió bao đời đã vắt kiệt, chỉ còn trơ một màu thảo dã. Mỗi gốc cao su trồng xuống là mỗi thử thách, mỗi dồn ép khốc liệt của thiên họa, nhân họa… Suốt 10 năm (1984-1994), vốn liếng Công ty chỉ có hơn 3.000 ha- trong đó chỉ 370 ha được đưa vào khai thác; một xưởng chế biến mủ carep với công suất vỏn vẹn 500 kg/ca…

Với quy luật “vạn sự khởi đầu nan” thì lẽ ra chặng đường 10 năm này phải là thời khó khăn nhất. Thế nhưng điều ngược lại là 6 năm tiếp theo lại mỗi ngày mỗi khó khăn. Thị trường Đông Âu mất. Các nước trong khu vực lâm vào cơn khủng hoảng tài chính đã khiến giá cao su sụt giảm- thậm chí có lúc phải bán dưới giá thành. Khó khăn chung của ngành  cộng hưởng khó khăn riêng: Đội ngũ công nhân lên đến 2.800 người nhưng diện tích cả khai thác lẫn trồng mới chưa đến 6.000 ha. Đã vậy di chứng của thời bao cấp trồng để lấy diện tích đã để lại không ít vườn cây mật độ thấp dẫn đến năng suất mủ thấp… Cái lý lúc cuộc sống không thuận vẫn thường lắm nẻo. Nội bộ Công ty lâm vào tình trạng mất đoàn kết. Trong khi đó vốn đầu tư nhỏ giọt, công tác trồng mới cũng nhỏ giọt; người nhiều việc ít đã khiến đời sống công nhân lâm vào hoàn cảnh hết sức khó khăn.

***

… Cơn mưa cuối mùa chợt ào qua như một làn gió thoảng. Không gian yên tĩnh đến độ nghe cả những giọt nước chuyền cành. Khuyp đang mải miết với công việc. Đường dao cạo của anh như từng tia sáng vạch ra trong cái khoảng tối hãy còn lẩn khuất. “Đi làm sớm thế ?”- tiếng chào làm Khuyp giật mình quay lại. “Đúng giờ rồi, với lại làm nhanh việc để còn về cầu nguyện”. Không thấy chúng tôi hỏi thêm gì, anh lại tiếp tục bước đi…

Ở Nông trường Tân Lập này, vợ chồng Khuyp được coi là tấm gương làm ăn điển hình. Anh Thọ- Tổ trưởng cho biết: Năm 2008, mủ cao su được giá, chỉ riêng 2 phần cạo, vợ chồng anh đã thu gần 50 triệu đồng. Nếu kể cả kinh tế phụ, thu nhập năm của gia đình anh phải xấp xỉ trăm triệu. Nhà xây, đi làm bằng xe máy, gọi nhau bằng điện thoại di động, vợ chồng Khuyp quả là một mẫu hình công nhân mới của nông trường.

Tân Lập đứng chân trên địa bàn 3 xã, gồm 16 làng với đa số là đồng bào dân tộc Bahnar. Nếu nói Công ty Cao su Mang Yang đứng chân trên địa bàn phức tạp nhất về an ninh trật tự thì Tân Lập là điển hình cho sự phức tạp ấy. Hẳn là chưa ai quên Ăng Ly- tên hung thần FULRO trước khi bị bắt đã từng ẩn náu, ra oai tác quái ở đây. Tân Lập, đa số công nhân Bahnar đều theo đạo Tin lành. Làng Djrông có 100 công nhân thì cả 100 theo đạo Tin lành. Không ít công nhân trước năm 2001 đã từng tham gia trộm cắp mủ, quậy phá, vậy mà bây giờ tuyệt nhiên chỉ chí thú làm ăn. Hơn 20% có xe máy xịn, 50% có nhà xây. Song điều đáng nói hơn là sự đoàn kết, sự hòa đồng giữa “đạo” và “đời”. Ngày mới ở làng có đạo bao giờ cũng là một nhịp điệu: 5 giờ sáng ra vườn cạo. 8 giờ trở về cầu nguyện, 10 giờ ra trút mủ. Ngày lễ trọng của người theo đạo, người không theo cũng có thể đến mừng. Những dịp bỏ mả đâm trâu của làng, người theo đạo cũng đến ăn uống tự nhiên. Nông trường có một đội chiêng. Những ngày lễ, tết, cứ tiếng chiêng gióng lên là người theo đạo hay không đều chung một vòng xoang… “Rũ bỏ cồng chiêng, rũ bỏ lễ hội của ông bà là luận điệu của bọn phản động”. Hòa đồng đạo với đời, cùng một ý nguyện gắn bó với cây cao su, gắn bó với nông trường, đời sống vật chất của người lao động không chỉ mỗi ngày mỗi thay sắc mà văn hóa tinh thần cũng mỗi ngày mỗi giàu lên… Cố kết được nhân tâm sau chặng đường dài khó khăn, một điển hình Tân Lập cũng đủ nói lên bao điều…

…Tháng 5-2001, Bộ Nông nghiệp và PTNT ra quyết định sáp nhập Công ty Cao su Chư Sê II vào Công ty Cao su Mang Yang. Ông Lê Đình Bửu bấy giờ đang là Giám đốc Công ty Cao su Chư Sê II được đề bạt Giám đốc Công ty Cao su Mang Yang mới. Gặp nhau trong một dịp tình cờ, nghe chúng tôi chúc mừng, ông bảo: Nói thật nhận chức mới, mình chỉ có lo. Bao nhiêu là khó khăn phức tạp, nào phải sắp xếp, củng cố lại đội ngũ cán bộ; nào phải tổ chức quản lý, thâm canh lại vườn cây, mở rộng ngành nghề, giải quyết việc làm, nâng cao đời sống cho người lao động… Ngổn ngang những việc mà việc nào cũng không đơn giản… Rồi ông nói như với chính mình: Nhưng là gì thì cái chính vẫn là giữ đoàn kết, cố kết cho được nhân tâm…

Những bộc bạch ngỡ như là để xã giao hôm ấy hóa ra là một đường hướng hành động đã được nghiền ngẫm kỹ. Tất nhiên là không vắn tắt, không đơn giản khi vào thực tiễn bởi nội hàm của nó bao giờ cũng đầy những lối rẽ mà không một đường hướng nào đủ sức bao quát: Tỷ như là tình hình bất ổn về an ninh-trật tự trong những năm 2001, 2004; khủng hoảng kinh tế thế giới 2007- 2008… Rồi cơn sốt giá nhiên liệu; mủ cao su từ những tháng cuối năm 2008 liên tiếp tụt dốc… Tuy nhiên khi đã có đường hướng đúng-tức là nói như người xưa “trí nhân giả trí, tự tri giả minh, thắng nhân giả lực, tự thắng giả cường” (Tự biết mình tức là biết người khác; tự thắng chính mình thì có sức mạnh). So với mốc thời gian 20 năm thành lập 2004, tính đến cuối năm 2008, Công ty đã đưa tổng diện tích cao su lên 8.000 ha (tăng 110%); tổng sản lượng khai thác/năm: 7.604 tấn (tăng 379%); tổng doanh thu 285 tỉ đồng (tăng 379%); lợi nhuận đạt 53,4 tỉ đồng (tăng 281%); nộp ngân sách 14 tỉ đồng (tăng 147%); tiền lương bình quân của người lao động đạt 3.200.000 đồng/người/tháng (tăng 268%)…

Kiểm tra chất lượng sản phẩm. Ảnh: Đức Thanh

Đây quả là những con số biết nói, thể hiện một cách trung thực tư duy kinh tế năng động, sự đoàn kết nhất trí, đồng tâm vượt lên mọi thử thách khó khăn của tập thể cán bộ, công nhân viên chức Công ty. Cả chặng đường gần 25 năm, chưa bao giờ Công ty có được sự phát triển vượt bậc, bền vững khả quan như vậy. Và không chỉ trên lĩnh vực sản xuất kinh doanh, đây cũng là chặng đường của những thành tích toàn diện. Trên lĩnh vực an sinh xã hội, Công ty đã đầu tư hàng tỉ đồng cho công tác chăm sóc sức khỏe của người lao động. Nhờ thành công trong liên doanh, liên kết kinh tế, đa dạng hóa ngành nghề, hàng trăm lao động là đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn đứng chân đã được Công ty tuyển dụng, giải quyết việc làm. Công tác cứu trợ, giúp đỡ nhân dân trên địa bàn đứng chân thường xuyên được chú trọng. Hàng tỉ đồng đã được Công ty đầu tư xây dựng đường giao thông liên xã, liên thôn, trường học, nhà rông văn hóa; góp vào các quỹ vì người nghèo, khuyến học… Song song với nhiệm vụ phát triển kinh tế, nhiệm vụ quốc phòng-an ninh hàng năm Công ty đều hoàn thành xuất sắc. Công tác đào tạo cán bộ, xây dựng củng cố các đoàn thể không ngừng được chú trọng. Đảng bộ Công ty nhiều năm liền đạt danh hiệu trong sạch vững mạnh, giữ vững vai trò hạt nhân lãnh đạo, quyết định mọi thắng lợi của Công ty…

***

Danh hiệu “Doanh nhân, Doanh nghiệp Việt Nam vàng” năm 2008 là phần thưởng cao quý sau những tấm Huân chương Lao động các hạng nhì, ba, Huân chương Chiến công và hàng chục danh hiệu, cờ thi đua mà Công ty Cao su Mang Yang được tặng thưởng. Đó là những ghi nhận ở tầm khái quát mồ hôi và cả máu của bao thế hệ đã đổ xuống để biến một vùng đất hoang hóa vì di chứng chiến tranh, biến những buôn làng nghèo đói, lạc hậu thành những vùng kinh tế ấm no, trù phú… Tôi chợt nhớ những ngày đầu tiên đến lập nghiệp, một cựu chiến binh ở Nông trường Kdang đã có những vần thơ mộc mạc: "Xe lên Tây Nguyên bon bon đường nhựa/ lướt nhẹ nhàng như thuở nằm nôi/ núi rừng sau mưa đang nẩy lộc đâm chồi/ và xanh ngát như đồng chiêm trũng… Ai  đến Tây Nguyên mới biết dữ hiền/ chứ đâu phải như người ta tưởng tượng”. Một niềm lạc quan vào tương lai mà thời ấy ít người có được. Có lẽ bây giờ ông cũng đã nghỉ hưu nhưng hẳn là đã mãn nguyện một mơ ước Đất Lành…

Ngọc Tấn